Anal Seks ve HPV: Anal Siğil, Kanser Riski, Tarama ve Korunma
Güncelleme tarihi: 2 Nis
Anal seks ve HPV arasındaki ilişki gerçektir: anal ilişki, virüsün makat çevresine ve anal kanala geçişini kolaylaştırır. Ancak çoğu olguda anal HPV belirti vermeden temizlenir ve kansere ilerlemez; risk HIV ile yaşayanlarda, bağışıklığı baskılananlarda ve HPV16 kalıcı olduğunda belirgin artar. Anal siğil de her zaman anal ilişki yapıldığını göstermez.
Bu konu çoğu zaman utançla konuşulmadığı için hastalar geç başvurur. Aşağıda anal HPV'nin ne kadar yaygın olduğunu, siğilin nasıl yayıldığını, kimlerin anal kanser taramasından yarar gördüğünü, tüy almanın etkisini ve korunma yollarını yayımlanmış çalışmaların rakamlarıyla, yargılamadan anlatıyorum.
Anal Seks ve HPV Arasında Nasıl Bir İlişki Var?
Anal seks ve HPV arasındaki ilişki, anal kanal mukozasının ince yapısı ve ilişki sırasında oluşan küçük sıyrıklar üzerinden kurulur. Virüs bu mikro yaralanmalardan bazal hücrelere ulaşır. Erkeklerle ilişki kuran erkeklerde HIV negatif olanların %12,5'inde, HIV pozitif olanların %35,4'ünde anal HPV16 saptanmıştır (Machalek, Lancet Oncol 2012).
Anal kanalın alt kısmındaki geçiş bölgesi, rahim ağzındaki gibi HPV'ye özellikle duyarlı bir hücre bölgesidir. Bu benzerlik, anal kanserin rahim ağzı kanserine benzer biçimde öncü lezyonlardan geçerek geliştiğini açıklar. Uluslararası literatürde bu öncü lezyonlar anal intraepitelyal neoplazi (AIN) ya da yüksek dereceli skuamöz intraepitelyal lezyon (HSIL) diye adlandırılır.
Kadınlarda da anal HPV yaygındır. Normal anal sitolojisi olan kişilerde anal HPV sıklığı HIV negatif kadınlarda %42, HIV pozitif erkeklerde %76 bulunmuştur (Lin, Lancet Infect Dis 2018). HPV'nin genel bulaş yollarını HPV nasıl bulaşır yazımda ayrıca anlattım.
Anal Siğil Her Zaman Anal Seks Anlamına Gelir mi?
Hayır, anal siğil her zaman anal seks anlamına gelmez. Erkeklerle hiç ilişkisi olmayan heteroseksüel erkeklerde yapılan bir çalışmada anal HPV sıklığı %24,8 bulunmuş ve risk, yaşam boyu kadın partner sayısı ve ilişki sıklığıyla ilişkili çıkmıştır (Nyitray, J Infect Dis 2008). Virüs komşu deriden makata taşınabilir.
Peniste, skrotumda, vulvada ya da vajina girişinde bulunan HPV; elle temas, sürtünme ve ıslak ortam yoluyla makat çevresine yayılabilir. Kişi kendi genital bölgesindeki virüsü de makata taşıyabilir. Bu nedenle makat çevresinde siğil saptanan birine "anal ilişki yaşamışsın" demek hem bilimsel değildir hem de hastayı gereksiz yere yaralar.
Siğillerin büyük kısmından düşük riskli HPV6 ve HPV11 sorumludur; IUSTI 2019 Avrupa kılavuzu bu iki tipin anogenital siğillerin %95'ten fazlasına neden olduğunu belirtir (Gilson, J Eur Acad Dermatol Venereol 2020). Makat çevresindeki siğilin belirti ve tedavisini anal siğil yazımda ayrıntılı ele aldım.
Makat Çevresinde HPV Hangi Belirtileri Verir?
Makat çevresinde HPV çoğu zaman hiçbir belirti vermez; görünür bir bulgu varsa bu genellikle siğildir. Siğiller makat kenarında ya da anal kanalın içinde ten renginde, pembe ya da kahverengi, karnabahar görünümlü kabarıklıklar olarak ortaya çıkar. CDC 2021 kılavuzu makat içi siğillerde anoskopi ile değerlendirme önerir (Workowski, MMWR Recomm Rep 2021).
Kişinin fark edebileceği belirtiler şunlardır:
Makat kenarında ele gelen küçük kabarıklıklar
Kaşıntı, nem ya da akıntı hissi
Dışkılama sonrası hafif kanama
Temizlenirken takılma ya da dolgunluk hissi
Kadında makat çevresindeki siğiller çoğu zaman vulva ve vajina girişindeki siğillerle birlikte görülür; bu nedenle muayenede iki bölgeye birlikte bakılır. Erkekte ise peniste ya da skrotumda siğil olan kişide makat çevresi de mutlaka değerlendirilir, çünkü kişi orada bir şey hissetmeyebilir.
Bu belirtiler hemoroid, anal fissür, deri etiketi (skin tag) ya da egzama gibi daha sık ve zararsız durumlarla da karışabilir. Muayenesiz tanı konmaz; makat içine uzanan lezyonlarda proktolojik değerlendirme gerekir. Hangi branşın neye baktığını hangi doktora gidilir yazımda açıkladım.
Anal Seks ve HPV Kanser Riskini Kimlerde Artırır?
Anal seks ve HPV kanser riskini en çok HIV ile yaşayan erkeklerle ilişki kuran erkeklerde artırır. Meta-analizde anal kanser sıklığı bu grupta yılda 100.000 kişide 85, HIV negatif erkeklerle ilişki kuran erkeklerde 19 bulunmuştur. Vulva kanseri ya da öncü lezyonu geçirmiş kadınlarda bu oran 48'dir (Clifford, Int J Cancer 2021).
Aynı meta-analizde organ nakli yapılmış kişilerde sıklık 100.000'de 13, rahim ağzı kanseri geçirmiş kadınlarda 9 hesaplanmıştır. Genel nüfusta anal kanser seyrektir; bu nedenle anal HPV saptanması tek başına kanser beklentisi doğurmamalıdır. Kanser gelişiminde en önemli tip HPV16'dır ve anal kanserlerde HPV16 diğer tiplerden belirgin olarak fazladır (Lin, Lancet Infect Dis 2018).
HIV pozitif erkeklerle ilişki kuran erkeklerde histolojik yüksek dereceli AIN sıklığı %29,1 bulunmuştur (Machalek, Lancet Oncol 2012). HIV ile ilgili kaygılar ve test süreci için HIV korkusu yazıma, HPV ilişkili diğer kanserler için HPV ilişkili kanserler sayfamıza bakabilirsiniz.
Anal Kanser Taraması Kimlere Önerilir?
Anal kanser taraması herkese değil, risk eşiğini aşan gruplara önerilir. Uluslararası Anal Neoplazi Derneği (IANS) 2024 kılavuzu, HIV ile yaşayan erkeklerle ilişki kuran erkeklere ve trans kadınlara 35 yaşında, diğer HIV ile yaşayanlara 45 yaşında taramaya başlamayı önerir (Stier, Int J Cancer 2024).
Aynı kılavuz organ nakli olanlarda nakilden 10 yıl sonra, vulva öncü lezyonu ya da kanseri geçirenlerde tanıdan sonraki bir yıl içinde taramayı önerir. 45 yaş üzerinde rahim ağzı HSIL öyküsü, makat çevresi siğili, bir yıldan uzun süren rahim ağzı HPV16 enfeksiyonu ya da otoimmün hastalık olanlarda ise tarama ortak kararla değerlendirilir.
Türkiye'de anal kanser taraması yaygın bir program değildir ve yüksek çözünürlüklü anoskopi her merkezde bulunmaz. Bu yüzden risk grubundaki kişinin, taramanın nerede ve nasıl yapılacağını hekimiyle birlikte planlaması gerekir.
Tarama anal sitoloji (anal smear), yüksek riskli HPV testi ya da ikisinin birlikte kullanılmasıyla yapılır. Anormal sonuçta yüksek çözünürlüklü anoskopi ve biyopsi gerekir. ANCHOR randomize çalışmasında HSIL tedavisi, yalnız izlemeye göre anal kansere ilerlemeyi %57 azaltmıştır (Palefsky, N Engl J Med 2022).
Tüy Alma ve Tıraş Anal Bölgede HPV Yayılımını Artırır mı?
Tüy alma ve tıraş, makat çevresinde HPV yayılımını kolaylaştırabilir. Jilet ve ağda deride gözle görülmeyen sıyrıklar açar; bölgede siğil varsa tıraş bıçağı virüsü komşu deriye taşıyabilir. IUSTI 2019 kılavuzu siğil varken tahriş edici uygulamalardan kaçınmayı ve kişisel eşyaların paylaşılmamasını önerir (Gilson, J Eur Acad Dermatol Venereol 2020).
Bu yayılım "kendi kendine bulaştırma" (otoinokülasyon) diye adlandırılır ve siğillerin bazen tıraş çizgisi boyunca sıralanmasını açıklar. Siğil şüphesi varken makat çevresinde jilet kullanmak yerine tüyü kısaltan, deriye temas etmeyen makineler tercih edilebilir. Ortak jilet kullanımı ise hiçbir durumda önerilmez. Siğil tedavisi sürerken tüy almaya ara vermek ve tedavi edilen bölgenin tamamen iyileşmesini beklemek, yeni siğillerin tıraş çizgisinde ortaya çıkma olasılığını azaltır.
Lazer epilasyonun ve diğer yöntemlerin HPV ile ilişkisini epilasyon ve HPV yazımda ayrıca tartıştım.
Anal Seks ve HPV Bulaşından Nasıl Korunulur?
Anal ilişkide HPV bulaşından korunmanın en güçlü yolu aşıdır; prezervatif ve kayganlaştırıcı buna eklenir. Erkeklerle ilişki kuran 16-26 yaş arası erkeklerde yapılan randomize, plasebo kontrollü çalışmada dörtlü HPV aşısı aşı tiplerine bağlı AIN'i protokole uygun grupta %77,5 azaltmıştır (Palefsky, N Engl J Med 2011).
Aynı çalışmada aşı tiplerinin kalıcı anal enfeksiyonu protokole uygun grupta %94,9 azalmıştır. ACIP 2019 önerisine göre aşı 26 yaşa kadar herkese önerilir, 27-45 yaşta ortak klinik karar ile değerlendirilir (Meites, MMWR 2019). Erkek tarafındaki ayrıntıyı erkeklerde HPV aşısı yazımda anlattım.
Prezervatif, örttüğü bölgede temas yüzeyini azaltır ama makat çevresi, kasık ve skrotum derisi açıkta kaldığı için korumayı tamamlamaz. Bol su bazlı kayganlaştırıcı, mukozada sıyrık oluşmasını azaltır. Ağız ile makat teması (rimming) sırasında lateks örtü (dental bariyer) kullanılabilir; ağız ve boğaz tarafını oral seks ve HPV yazımda ele aldım.
Sigarayı bırakmak ve HIV ile yaşayan kişilerde tedaviyi düzenli sürdürmek bağışıklığı destekler. Siğillerle ilgili görselli bilgi için genital siğil bilgi sitesi de ek bir kaynaktır.
Anal Seks ve HPV Hakkında Sık Sorulan Sorular
Anal HPV kendiliğinden geçer mi?
Çoğu olguda evet. Genital HPV için erkeklerde yapılan büyük kohortta herhangi bir HPV tipinin ortanca süresi 7,5 ay bulunmuştur (Giuliano, Lancet 2011). Anal HPV için de benzer bir temizlenme izlenir; ancak HIV ile yaşayanlarda temizlenme daha yavaştır. HIV pozitif erkeklerde anal HPV16 için yıllık temizlenme %14,6 bulunmuştur (Machalek, Lancet Oncol 2012).
Anal smear testi herkese yapılmalı mıdır?
Hayır, anal smear genel nüfusta rutin tarama testi değildir. IANS 2024 kılavuzu taramayı HIV ile yaşayanlar, organ nakli olanlar ve vulva öncü lezyonu ya da kanseri geçirmiş kadınlar gibi risk eşiğini aşan gruplara önerir (Stier, Int J Cancer 2024). Diğer kişilerde belirti varsa muayene ve gerekiyorsa anoskopi yapılır.
Kadınlarda anal HPV riski var mıdır?
Evet, kadınlarda da anal HPV sık görülür ve anal ilişki olmadan da gelişebilir. Normal anal sitolojisi olan HIV negatif kadınlarda anal HPV sıklığı %42 bulunmuştur (Lin, Lancet Infect Dis 2018). Vulva öncü lezyonu ya da kanseri geçirmiş kadınlarda anal kanser riski belirgin yükseldiği için IANS 2024 kılavuzu bu grupta tarama önerir.
Makat içindeki siğiller nasıl tedavi edilir?
Makat içindeki siğiller evde krem ile tedavi edilmez; dondurma (kriyoterapi), trikloroasetik asit ya da cerrahi çıkarma uygulanır. CDC 2021 kılavuzu makat içi siğillerin anoskopi eşliğinde değerlendirilmesini ve bu yöntemlerle tedavisini önerir (Workowski, MMWR Recomm Rep 2021). Makat kenarındaki siğillerde seçenekler daha geniştir.
HPV aşısı anal kanserden korur mu?
Aşı, aşı tiplerine bağlı anal öncü lezyonlara karşı korur. Randomize, plasebo kontrollü çalışmada dörtlü aşı aşı tiplerine bağlı AIN'i protokole uygun grupta %77,5, kalıcı anal enfeksiyonu %94,9 azaltmıştır (Palefsky, N Engl J Med 2011). Anal kanserin kendisi üzerinde doğrudan sonuç bildiren randomize çalışma henüz yoktur.
Anal seks sonrası ne zaman doktora gitmeliyim?
Makat çevresinde kabarıklık, kanama, akıntı ya da geçmeyen kaşıntı varsa muayene gerekir. Riskli bir temastan sonra belirti yoksa HPV için test yapılmaz; ancak HIV, frengi, bel soğukluğu ve klamidya için test gerekebilir. CDC 2021 kılavuzu erkeklerle ilişki kuran erkeklerde makattan da örnek alınmasını önerir (Workowski, MMWR Recomm Rep 2021).
Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez. Şikâyetiniz varsa hekiminize başvurun.
İletişim
Op. Dr. Niyazi Umut Özdemir · Üroloji Uzmanı
Adres: Fener Mah. Bülent Ecevit Bulv. No:23 Kanyon Plaza K:4 D:7, Muratpaşa / Antalya
Telefon: 0242 323 17 77
WhatsApp: 0505 525 24 22
Çalışma saatleri: Pazartesi-Cuma 09:00-17:30, Cumartesi 09:00-12:00
ORCID: 0000-0002-6457-4770
Kaynaklar
Machalek DA, Poynten M, Jin F, ve ark. Anal human papillomavirus infection and associated neoplastic lesions in men who have sex with men: a systematic review and meta-analysis. Lancet Oncol. 2012;13(5):487-500.
Lin C, Franceschi S, Clifford GM. Human papillomavirus types from infection to cancer in the anus, according to sex and HIV status: a systematic review and meta-analysis. Lancet Infect Dis. 2018;18(2):198-206.
Nyitray A, Nielson CM, Harris RB, ve ark. Prevalence of and risk factors for anal human papillomavirus infection in heterosexual men. J Infect Dis. 2008;197(12):1676-1684.
Clifford GM, Georges D, Shiels MS, ve ark. A meta-analysis of anal cancer incidence by risk group: toward a unified anal cancer risk scale. Int J Cancer. 2021;148(1):38-47.
Stier EA, Clarke MA, Deshmukh AA, ve ark. International Anal Neoplasia Society's consensus guidelines for anal cancer screening. Int J Cancer. 2024;154(10):1694-1702.
Palefsky JM, Lee JY, Jay N, ve ark. Treatment of anal high-grade squamous intraepithelial lesions to prevent anal cancer. N Engl J Med. 2022;386(24):2273-2282.
Palefsky JM, Giuliano AR, Goldstone S, ve ark. HPV vaccine against anal HPV infection and anal intraepithelial neoplasia. N Engl J Med. 2011;365(17):1576-1585.
Giuliano AR, Lee JH, Fulp W, ve ark. Incidence and clearance of genital human papillomavirus infection in men (HIM): a cohort study. Lancet. 2011;377(9769):932-940.
Meites E, Szilagyi PG, Chesson HW, ve ark. Human papillomavirus vaccination for adults: updated recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices. MMWR Morb Mortal Wkly Rep. 2019;68(32):698-702.
Gilson R, Nugent D, Werner RN, ve ark. 2019 IUSTI-Europe guideline for the management of anogenital warts. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2020;34(8):1644-1653.
Workowski KA, Bachmann LH, Chan PA, ve ark. Sexually transmitted infections treatment guidelines, 2021. MMWR Recomm Rep. 2021;70(4):1-187.
Son gözden geçirme tarihi: 31 Ekim 2026
Yorumlar