HPV Aşısı Nedir, Kimlere Yapılır ve Yan Etkileri Nelerdir?
Güncelleme tarihi: 19 Eyl
HPV aşısı, rahim ağzı kanseri ve genital siğil gibi HPV'ye bağlı hastalıkları önlemek için geliştirilmiş koruyucu bir aşıdır. En yüksek yararı virüsle hiç karşılaşmadan, ergenlik döneminde yapıldığında sağlar. Ancak cinsel yaşamı başlamış ya da daha önce genital siğil tedavisi görmüş kişilerde de yarar görülebilir; karar, yaş ve risk durumuna göre birlikte verilir.
Aşının koruyucu olduğunu baştan ayırmak gerekir: var olan bir enfeksiyonu ya da mevcut siğilleri tedavi etmez, henüz karşılaşılmamış virüs tiplerine karşı bağışıklık kazandırır. Bu nedenle en yüksek yarar erken yaşta sağlanır, ancak ileri yaşta da tümüyle ortadan kalkmaz.
HPV Aşısı Nedir ve Nasıl Çalışır?
HPV aşısı, vücuda canlı virüs değil, virüsün yüzey proteininden üretilmiş virüs benzeri parçacıklar verir. Bu parçacıklar çoğalamaz ve enfeksiyon yapamaz; bağışıklık sistemine yalnızca virüsün dış görüntüsünü tanıtır. Vücut buna karşı antikor üretir ve gerçek virüsle karşılaşıldığında hazır bir savunma bulunur.
Bu nedenle aşının virüsü bulaştırması mümkün değildir. Aşı koruyucudur, tedavi edici değildir: var olan bir enfeksiyonu ya da mevcut siğilleri ortadan kaldırmaz. Yaptığı iş, henüz karşılaşılmamış tiplere karşı kapıyı kapatmaktır.
HPV Aşısı Hangi Virüs Tiplerini Kapsar?
Bugün en yaygın kullanılan aşı dokuz tipi kapsar: düşük riskli 6 ve 11 ile yüksek riskli 16, 18, 31, 33, 45, 52 ve 58. Altı ve on bir numaralı tipler genital siğillerin başlıca nedenidir; diğer yedisi kanserle ilişkili tiplerdir.
Bu seçim rastgele değildir. Dünya genelinde 10.575 invaziv rahim ağzı kanseri örneğinin incelendiği çalışmada, olguların %71'inde HPV 16 veya 18 saptanmıştır. Aynı çalışmada 16, 18, 31, 33, 35, 45, 52 ve 58 tiplerinin toplam katkısı %91 bulunmuştur. Yani aşının kapsadığı tipler, kanser yükünün büyük bölümünden sorumlu olan tiplerdir.
Erkeklerde ise tablo farklıdır: HPV, penis, anüs ve orofarenks kanserlerinin yanında genital siğillerin de nedenidir. Erkeklerde enfeksiyonun seyrini erkeklerde HPV enfeksiyonu sayfamda ayrıntılı ele aldım.
HPV Aşısı Kimlere ve Hangi Yaşta Yapılır?
Aşı hem kız hem erkek çocuklara önerilir. ACIP önerilerine göre rutin aşılama 11 ya da 12 yaşında yapılır ve 9 yaşından itibaren başlanabilir. Eksik kalan şemalar 26 yaşına kadar tamamlanır. Yirmi yedi ile 45 yaş arasındaki kişilerde ise aşı kararı, kişinin risk durumu değerlendirilerek hekimle birlikte verilir.
"Sadece kız çocuklarına yapılır" düşüncesi bugün geçerliliğini yitirmiştir. Aşı, erkeklerde hem kanser hem siğil riskini azalttığı için birçok ülkede cinsiyetten bağımsız programlara alınmıştır.
Cinsel yaşamı başlamış olmak aşıyı gereksiz kılmaz. Bir kişi virüsün bir tipiyle karşılaşmış olsa bile, aşının kapsadığı diğer tiplere karşı korunma sağlar. Kazanılan yarar, daha önce kaç tiple karşılaşıldığına bağlı olarak değişir.
Bağışıklığı baskılanmış kişiler ayrı bir başlıktır. Organ nakli sonrası ilaç kullananlarda, HIV ile yaşayanlarda ve bağışıklık sistemini baskılayan hastalığı olanlarda aşı, yaş fark etmeksizin üç doz olarak uygulanır ve bu grupta aşının önemi daha da artar.
Türkiye'de HPV aşısı hekim değerlendirmesi ve reçetesiyle uygulanır. Temin koşulları ve ulusal aşı takvimindeki durum dönem dönem değişebildiği için güncel bilgiyi muayene sırasında teyit etmenizi öneririm.
HPV Aşısı Kaç Doz Yapılır?
Doz sayısı, aşıya başlama yaşına göre değişir. ACIP önerilerine göre 9 ile 14 yaş arasında başlayanlarda iki doz yeterlidir. On beş yaşında ve sonrasında başlayanlarda ve bağışıklığı baskılanmış kişilerde üç doz uygulanır. Yani ne kadar erken başlanırsa gereken doz sayısı o kadar azalır.
İki doz şemasında ilk dozun ardından 6 ile 12 ay sonra ikinci doz yapılır. İki doz arasında en az beş ay bulunmalıdır; ikinci doz beş aydan önce uygulanmışsa şema eksik sayılır ve üçüncü bir doz eklenir.
Üç doz şemasında ilk doz, 1 ile 2 ay sonra ikinci doz ve ilk dozdan 6 ay sonra üçüncü doz uygulanır.
Dünya Sağlık Örgütü 2022 tarihli görüş belgesinde farklı bir seçenek de tanımlar: 9 ile 20 yaş arasında tek doz ya da iki doz, 21 yaş ve üzerinde iki doz, bağışıklığı baskılanmış kişilerde üç doz. Türkiye'deki uygulamada yaygın olarak ACIP şeması izlenir.
Bir dozu zamanında yaptıramadıysanız şemaya baştan başlanmaz, kaldığınız yerden devam edilir. Aradaki sürenin uzaması korumayı sıfırlamaz; önemli olan şemanın tamamlanmasıdır.
HPV Aşısının Koruması Ne Kadar Sürer?
Bugünkü verilere göre koruma uzun sürelidir ve rutin bir hatırlatma dozu önerilmez. Aşılananların izlendiği çalışmalarda antikor düzeyleri ve klinik koruma on yılı aşan sürelerde devam etmiştir. Dünya Sağlık Örgütü de görüş belgesinde ek doz önerisi getirmemiştir.
Bu noktada sık karışan bir konu var: koruma süresinin uzun olması, tarama gereğini ortadan kaldırmaz. Aşı yeni enfeksiyonları önler, halihazırda var olan bir enfeksiyonun seyrini değiştirmez. Bu yüzden aşılı kişilerde de takip programı sürdürülür.
Erkeklerde HPV Aşısı Neden Önemli?
Çünkü erkek yalnızca virüsü taşıyan taraf değil, hastalanan taraftır da. HPV erkeklerde genital siğile, penis ve anüs kanserlerine, ağız ve boğaz bölgesinde orofarengeal kansere yol açabilir. Kadınlarda rahim ağzı için kullanılan smear benzeri bir tarama testi erkeklerde bulunmadığı için korunma daha da öne çıkar.
Aşının erkeklerde uygulanışını, yaş sınırlarını ve sık sorulan noktaları erkeklerde HPV aşısı yazımda ayrıca ele aldım.
Kadınlarda HPV Aşısı Neyi Önler, Smear Yine Gerekir mi?
Kadınlarda aşının öncelikli hedefi rahim ağzı kanserini önlemektir. Bunun yanında vulva, vajina ve anüs kanserleri ile genital siğillere karşı da koruma sağlar. Ancak aşı yaptırmış olmak tarama programının yerine geçmez: smear ve HPV testi takibi, aşılı kadınlarda da aynı aralıklarla sürdürülür.
Bunun nedeni basittir. Aşı, bilinen 200'den fazla HPV tipinin tamamını değil, hastalık yükünün büyük bölümünden sorumlu olanları kapsar. Test sonuçlarının ne anlama geldiğini HPV testi ve smear sonuçları yazımda açıkladım.
HPV Aşısının Yan Etkileri Nelerdir?
Yan etkilerin büyük bölümü hafif ve geçicidir. Altı ülkede 2,5 milyondan fazla aşılanmış kişiyi kapsayan 15 toplum tabanlı çalışmanın da yer aldığı güncel güvenlilik derlemesinde, aşıların kabul edilebilir bir güvenlilik profiline sahip olduğu ve özel ilgi gerektiren advers olaylarda tutarlı bir risk artışı bulunmadığı bildirilmiştir.
En sık görülenler enjeksiyon yerinde kızarıklık, şişlik ve hassasiyettir. Bunlara hafif ateş, baş ağrısı ve yorgunluk eşlik edebilir; genellikle birkaç gün içinde geçer.
Aşı sonrası baş dönmesi ve bayılma özellikle ergenlerde görülebildiği için uygulama sonrası 15 dakika oturarak beklenmesi önerilir. Aynı derlemede, dokuz tipli aşıda enjeksiyon yeri reaksiyonlarının dört tipli aşıya göre bir miktar daha sık olduğu belirtilmiştir.
Genital Siğil Tedavisinden Sonra HPV Aşısı Yapılmalı mı?
Bu soruda iki şeyi ayırmak gerekir: aşı mevcut siğilleri tedavi etmez. Tedaviden sonra aşı gündeme geliyorsa amacı, henüz karşılaşılmamış tiplerle yeni bir enfeksiyonun önlenmesidir. Genital siğil tedavisi sonrasında nüks sık görüldüğü için bu soru muayenelerde en çok sorulanlar arasında yer alır.
Nüksün ne kadar sık olduğunu gösteren bir örnek: cinsel sağlık kliniğinde ilk kez genital siğil tanısı alan 400 hastanın izlendiği çalışmada, hastaların %48,5'inde en az bir yeni siğil atağı kaydedilmiştir. Bu nedenle tedavi sonrası takip, en az tedavi kadar önemlidir.
Aşının tedavi sonrası nüksü azaltıp azaltmadığı konusunda çalışmalar sürüyor ve sonuçlar henüz kesin bir öneri verecek düzeyde değil. Bu yüzden aşıyı, nüksü önleyeceği vaadiyle değil, yeni tiplere karşı koruma sağlayacağı gerekçesiyle öneriyorum. Tedavi seçeneklerini genital siğil tedavisi sayfamda, kremlerin kullanımını ise genital siğil kremi yazımda bulabilirsiniz. Konuya ayrılmış genital siğil bilgi sitemizde görsel anlatımlar da var.
HPV Aşısı Hakkında Yaygın Üç Yanlış Bilgi
Hastaların kararını en çok etkileyen şey çoğu zaman bilgi eksikliği değil, yanlış bilgidir. Muayenehanemde en sık karşılaştığım üç yanlış şudur: aşının virüs bulaştırdığı, yalnızca genç kızlara yapıldığı ve cinsel yaşamı başlamış kişilerde işe yaramadığı.
"Aşı virüs bulaştırır." Aşının içinde çoğalabilen virüs yoktur; yalnızca virüsün yüzey proteininden üretilmiş, enfeksiyon yapamayan parçacıklar bulunur. Aşı sonrası görülen kızarıklık ve hafif ateş, enfeksiyon değil bağışıklık yanıtının belirtisidir.
"Sadece genç kızlara yapılır." Aşı kız ve erkek çocuklara birlikte önerilir. Erkeklerde genital siğilin yanı sıra penis, anüs ve orofarenks kanserlerinden korunmayı da hedefler.
"Cinsel yaşamı başlamışsa artık işe yaramaz." Bir kişinin bir HPV tipiyle karşılaşmış olması, diğer tiplerle de karşılaştığı anlamına gelmez. Aşı bu tiplere karşı koruma sağlar; yarar azalabilir ama sıfırlanmaz.
Sık Sorulan Sorular
HPV aşısı cinsel aktif kişilerde işe yarar mı?
Evet, ancak kazanılan yarar daha önce hangi tiplerle karşılaşıldığına bağlıdır. ACIP önerilerine göre eksik kalan şemalar 26 yaşına kadar tamamlanır; 27 ile 45 yaş arasında karar, kişinin risk durumu değerlendirilerek hekimle birlikte verilir. Cinsel yaşamı başlamış bir kişide virüsün tüm tipleriyle karşılaşılmış olması beklenmez, bu yüzden aşı geri kalan tiplere karşı koruma sağlar.
HPV aşısı yaptırdıktan sonra smear gerekli midir?
Evet, gereklidir. Aşı, kanserle ilişkili HPV tiplerinin tamamını değil, hastalık yükünün büyük bölümünden sorumlu olanları kapsar. Dünya genelinde yapılan genotip çalışmasında rahim ağzı kanserlerinin %71'i HPV 16 ve 18'e bağlı bulunmuştur; geri kalan bölümden başka tipler sorumludur. Bu nedenle aşılı kadınlarda da smear ve HPV testi takibi aynı aralıklarla sürdürülür.
Bir dozu geciktirirsem şemaya baştan mı başlanır?
Hayır, şemaya baştan başlanmaz; kaldığınız dozdan devam edilir. ACIP önerilerinde gecikme durumunda serinin yeniden başlatılması gerekmediği belirtilir. Aradaki sürenin uzaması kazanılan korumayı sıfırlamaz, yalnızca tam korumaya ulaşmayı geciktirir. Burada tek istisna iki doz şemasındaki asgari aralıktır: ikinci doz ilkinden beş aydan önce yapılmışsa üçüncü bir doz gerekir.
Aşı öncesinde HPV testi yaptırmak gerekir mi?
Rutin olarak gerekmez. Test sonucu aşı kararını değiştirmez; virüsle karşılaşmış bir kişi de aşının kapsadığı diğer tiplere karşı korunma kazanır. Dünya Sağlık Örgütü ve ACIP önerilerinde aşı öncesi tarama testi bir ön koşul olarak tanımlanmaz. HPV testi, aşıdan bağımsız olarak kanser taraması amacıyla ve kendi takvimine göre yapılır.
HPV aşısı gebelikte yapılabilir mi?
Gebelikte aşı önerilmez; şema doğum sonrasına ertelenir. ACIP önerilerinde, aşı sırasında gebelik öğrenilirse kalan dozların doğumdan sonraya bırakılması yeterli görülür ve gebeliğin sonlandırılması gerekmez. Emzirme döneminde ise aşı uygulanabilir. Gebelikte saptanan HPV ve genital siğil yönetimi ayrı bir konudur ve muayene ile planlanır.
Aşı olan birine HPV bulaşabilir mi?
Evet, aşının kapsamadığı tiplerle karşılaşma mümkündür. Bugün kullanılan dokuz tipli aşı 6, 11, 16, 18, 31, 33, 45, 52 ve 58 numaralı tipleri kapsar; oysa bilinen HPV tipi sayısı 200'ün üzerindedir. Bu nedenle aşı, cinsel yolla bulaşan hastalıklardan korunmanın tek başına yeterli yöntemi değildir; prezervatif kullanımı ve düzenli tarama önemini korur.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; muayene, tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Şikâyetleriniz için bir hekime başvurunuz.
Randevu ve İletişim
Hekim: Op. Dr. Niyazi Umut Özdemir, Üroloji Uzmanı
Adres: Fener Mahallesi, Bülent Ecevit Bulvarı No:23 Kanyon Plaza K:4 D:7, 07160 Muratpaşa/Antalya
Telefon: 0242 323 17 77
WhatsApp: 0505 525 24 22
Randevu: Online randevu sayfası
Çalışma saatleri: Pazartesi-Cuma 09:00-17:30, Cumartesi 09:00-12:00
ORCID: 0000-0002-6457-4770
Kaynakça
Meites E, Kempe A, Markowitz LE. Use of a 2-Dose Schedule for Human Papillomavirus Vaccination: Updated Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices. MMWR Morb Mortal Wkly Rep. 2016;65(49):1405-1408. DOI: 10.15585/mmwr.mm6549a5
Meites E, Szilagyi PG, Chesson HW, Unger ER, Romero JR, Markowitz LE. Human Papillomavirus Vaccination for Adults: Updated Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices. MMWR Morb Mortal Wkly Rep. 2019;68(32):698-702. DOI: 10.15585/mmwr.mm6832a3
Phillips A, Patel C, Pillsbury A, Brotherton J, Macartney K. Safety of Human Papillomavirus Vaccines: An Updated Review. Drug Saf. 2018;41(4):329-346. DOI: 10.1007/s40264-017-0625-z
de Sanjose S, Quint WG, Alemany L, et al. Human papillomavirus genotype attribution in invasive cervical cancer: a retrospective cross-sectional worldwide study. Lancet Oncol. 2010;11(11):1048-1056. DOI: 10.1016/S1470-2045(10)70230-8
Thomas R, Steben M, Greenwald Z, et al. Recurrence of Human Papillomavirus External Genital Wart Infection Among High-Risk Adults in Montréal, Canada. Sex Transm Dis. 2017;44(11):700-706. DOI: 10.1097/OLQ.0000000000000666
Dünya Sağlık Örgütü. Human papillomavirus vaccines: WHO position paper (December 2022). Weekly Epidemiological Record. 2022;97(50):645-672. WHO görüş belgesi
Son gözden geçirme tarihi: 18 Eylül 2026
Yorumlar